دانش‌آموزان با «شاد»، شادند یا ناراحت؟
شبکه آموزشی «شاد» حالا دیگر یک ابزار موقت یا سامانه‌ای متعلق به دوران آموزش اضطراری نیست؛ پلتفرمی است که حدود ۱۳ میلیون دانش‌آموز و بیش از ۸۰۰ هزار معلم در آن حضور فعال دارند. این حجم از کاربران، شاد را به یکی از بزرگ‌ترین زیرساخت‌های دیجیتال آموزشی کشور تبدیل کرده است. با این حال، تازه‌ترین ارزیابی‌ها نشان می‌دهد که این شبکه همچنان با چالش‌های زیرساختی مواجه است؛ چالش‌هایی که در نهایت آثار آن بیش از هر چیز در تجربه روزمره دانش‌آموزان دیده می‌شود.
در صدوهشتادمین جلسه کمیسیون عالی ارتقای تولید محتوای فضای مجازی، وضعیت اجرای الزامات مربوط به سامانه‌های الکترونیکی آموزش‌وپرورش و شبکه شاد بررسی شد. یکی از مهمترین نتایج این ارزیابی، ضرورت تقویت زیرساخت‌های شاد برای کاهش اختلال و افزایش کیفیت خدمات بود. موضوعی که نشان می‌دهد حتی پس از چند سال فعالیت گسترده، هنوز کیفیت دسترسی و پایداری خدمات به نقطه مطلوب نرسیده است.
اما مسئله اصلی اینجاست که هزینه این ضعف زیرساختی را چه کسی می‌پردازد؟ در عمل، نخستین فردی که با کندی، قطعی یا اختلال مواجه می‌شود، دانش‌آموز است. دانش‌آموزی که باید تکلیف ارسال کند، محتوای درسی دریافت کند، با معلم در ارتباط باشد یا از امکانات آموزشی سامانه استفاده کند، در صورت بروز اختلال ناچار است بخشی از وقت و انرژی خود را صرف حل مسئله‌ای کند که ارتباطی با فرآیند یادگیری ندارد.
در یک سامانه با ۱۳ میلیون کاربر دانش‌آموز، حتی اختلال‌های کوچک نیز دیگر مسئله‌ای صرفاً فنی محسوب نمی‌شوند. وقتی یک ابزار دیجیتال وارد فرآیند رسمی آموزش می‌شود، کیفیت آن مستقیماً با کیفیت تجربه تحصیلی دانش‌آموز ارتباط پیدا می‌کند. یک بار باز نشدن صفحه، ارسال نشدن تکلیف یا قطع ارتباط شاید در ظاهر اتفاق بزرگی نباشد، اما تکرار چنین تجربه‌هایی می‌تواند آموزش دیجیتال را برای دانش‌آموز به تجربه‌ای فرساینده تبدیل کند.
در کنار مشکلات فنی، وضعیت حقوقی شاد نیز همچنان تعیین تکلیف نهایی نشده است. براساس گزارش ارائه‌شده در این کمیسیون، مشخص شدن هویت حقوقی شاد می‌تواند زمینه حضور گروه‌های مختلف و از جمله بخش خصوصی برای ارائه خدمات در این شبکه را فراهم کند. بنابراین، بخشی از آینده توسعه شاد نه فقط به سرورها و زیرساخت فنی، بلکه به روشن شدن ساختار مدیریتی و حقوقی آن نیز وابسته است.
چالش مهم‌تر اما شاید در جایی خارج از خود پلتفرم قرار داشته باشد؛ «سواد فضای مجازی». براساس سند برنامه جامع ترویج و ارتقای سواد فضای مجازی، دستگاه‌های مسئول باید در سال نخست ۲۰ درصد از مأموریت‌های تعیین‌شده را محقق می‌کردند، اما متوسط تحقق اقدامات تنها ۷ درصد گزارش شده است؛ یعنی ۱۳ واحد درصد کمتر از هدف تعیین‌شده.
این آمار زمانی معنادارتر می‌شود که بدانیم آموزش دیجیتال فقط به معنای داشتن اینترنت، گوشی یا یک نرم‌افزار آموزشی نیست. دانش‌آموز باید بداند چگونه از ابزار دیجیتال استفاده کند، اطلاعات را ارزیابی کند، حریم خصوصی خود را حفظ کند، زمان حضور در فضای مجازی را مدیریت کند و میان استفاده آموزشی و سرگرمی مرز ایجاد کند.
اگر توسعه زیرساخت دیجیتال سریع‌تر از توسعه مهارت کاربران پیش برود، نتیجه نوعی شکاف تازه خواهد بود؛ دانش‌آموز به ابزار دسترسی دارد، اما لزوماً مهارت استفاده مؤثر از آن را ندارد.
کمیسیون عالی ارتقای تولید محتوای فضای مجازی نیز عملکرد دستگاه‌ها در بخش «اقدامات ترویجی و سازوکار اجرایی» را غیرقابل قبول ارزیابی کرده، هرچند عملکرد در بخش‌های آموزشی، زیرساختی و مقرراتی نسبتاً قابل قبول اعلام شده است. همین تفاوت نشان می‌دهد که ایجاد زیرساخت بدون آماده‌سازی کاربر، تنها بخشی از مسیر تحول دیجیتال آموزش است.
اکنون که شاد به بخش مهمی از ساختار آموزشی کشور تبدیل شده است، دیگر موفقیت آن را نمی‌توان فقط با تعداد کاربران سنجید. داشتن ۱۳ میلیون دانش‌آموز فعال عدد بزرگی است، اما سؤال مهم‌تر این است که این ۱۳ میلیون نفر چه تجربه‌ای از حضور در این شبکه دارند.
آیا انجام تکلیف در شاد ساده‌تر شده است؟ آیا دانش‌آموز بدون دردسر به محتوای آموزشی دسترسی پیدا می‌کند؟ آیا طراحی و عملکرد سامانه متناسب با نیاز نسل جدید است یا دانش‌آموز باید همچنان خود را با محدودیت‌های فنی سامانه تطبیق دهد؟
در آموزش دیجیتال، تجربه کاربری بخشی از کیفیت آموزش است. بهترین محتوای آموزشی نیز اگر پشت یک سامانه کند، پیچیده یا ناپایدار قرار بگیرد، بخشی از اثرگذاری خود را از دست می‌دهد.
شاد امروز از مرحله «راه‌اندازی» عبور کرده و به مرحله «کیفیت» رسیده است. از این نقطه به بعد، مسئله دیگر این نیست که چند میلیون دانش‌آموز عضو این شبکه هستند؛ بلکه باید پرسید این میلیون‌ها دانش‌آموز هنگام استفاده از شاد واقعاً چه احساسی دارند.
شاید حالا وقت آن رسیده باشد که سؤال ساده اما مهم تیتر را جدی‌تر بپرسیم: دانش‌آموزان با «شاد»، شادند یا ناراحت؟
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟