حکمرانی مواد معدنی حیاتی در سالهای اخیر به یکی از مهمترین موضوعات راهبردی اقتصاد جهان تبدیل شده است. به گزارش ثروت فردا، طی سالهای اخیر خبرهایی درباره شناسایی ذخایر و دستیابی به فناوری جداسازی عناصر نادر خاکی در ایران منتشر شده است. شاید این خبرها در نگاه نخست پراکنده و صرفاً تخصصی به نظر برسند، اما وقتی این اتفاقات در کنار یکدیگر قرار میگیرند، تصویر متفاوتی شکل میگیرد؛ ایران آرامآرام در حال برداشتن گامهای نخست برای ورود به عرصه حکمرانی مواد معدنی حیاتی است.
این موضوع تنها به کشف یک معدن یا راهاندازی یک واحد فرآوری محدود نمیشود، بلکه طراحی سیاستهای کلان، توسعه فناوری، سرمایهگذاری، اکتشاف و شکلدهی به زنجیره ارزش ملی را نیز در بر میگیرد.
حکمرانی مواد معدنی حیاتی چگونه شکل میگیرد؟
در همین چارچوب، برای نخستین بار نقشه راه مواد معدنی حیاتی و راهبردی کشور تدوین شده، فهرست ۳۰ ماده معدنی حیاتی ابلاغ شده و کارگروه تخصصی این حوزه فعالیت خود را آغاز کرده است.
همچنین اقدامات مهمی در این مسیر انجام شده که از جمله آنها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- راهاندازی پایلوت تولید اکسیدهای عناصر نادر خاکی
- افتتاح نخستین واحد فرآوری مونازیت در غرب آسیا
- دستیابی به تولید اکسیدهایی با خلوص بیش از ۹۹ درصد
- شناسایی ذخایر مهم از جمله مروست یزد
- حمایت از شرکتهای دانشبنیان
- آغاز دهها پروژه اکتشافی، فناورانه و فرآوری
هر یک از این اقدامات به تنهایی اهمیت دارد، اما زمانی ارزش واقعی آنها مشخص میشود که در قالب یک برنامه ملی برای حکمرانی مواد معدنی حیاتی دیده شوند.
یکی از مهمترین الزامات حکمرانی مواد معدنی حیاتی، ایجاد هماهنگی میان بخشهای اکتشاف، استخراج، فرآوری، پژوهش و صنایع پاییندستی است. تجربه کشورهای موفق نشان میدهد که دستیابی به جایگاه اثرگذار در بازار جهانی تنها با کشف ذخایر معدنی امکانپذیر نیست، بلکه تدوین سیاستهای بلندمدت، جذب سرمایهگذاری، توسعه فناوریهای نوین و تربیت نیروی انسانی متخصص، نقش تعیینکنندهای در موفقیت این مسیر دارد. از همین رو، تدوین نقشه راه و برنامهریزی جامع میتواند زمینهساز افزایش ارزش افزوده در بخش معدن و صنایع معدنی کشور باشد.
عناصر نادر خاکی و آینده اقتصاد جهانی
رقابت جهانی بر سر عناصر نادر خاکی هر روز ابعاد تازهای پیدا میکند. تجربه ماههای اخیر نیز نشان داده است که این مواد میتوانند به ابزار اعمال قدرت اقتصادی و حتی ژئوپلیتیکی تبدیل شوند.
کشورهایی که علاوه بر ذخایر معدنی، فناوری فرآوری، زنجیره تأمین، سرمایهگذاری و سیاستگذاری منسجم را توسعه دادهاند، امروز نقش تعیینکنندهای در بازار جهانی این مواد دارند.
در چنین شرایطی، ایران نباید تنها به داشتن ذخایر معدنی دلخوش باشد؛ بلکه توسعه فناوری و تکمیل زنجیره ارزش باید در اولویت قرار گیرد.
امروزه بسیاری از صنایع پیشرفته از جمله تولید خودروهای برقی، توربینهای بادی، تجهیزات مخابراتی، نیمهرساناها، صنایع دفاعی و فناوریهای نوین وابستگی قابل توجهی به عناصر نادر خاکی و سایر مواد معدنی حیاتی دارند. همین موضوع باعث شده رقابت میان کشورهای مختلف برای تأمین پایدار این مواد روزبهروز افزایش یابد. در چنین فضایی، توسعه زنجیره ارزش داخلی و حرکت به سمت تولید محصولات با فناوری بالا، میتواند جایگاه ایران را در بازارهای منطقهای و بینالمللی ارتقا دهد.
چرا حکمرانی مواد معدنی حیاتی اهمیت دارد؟
اگر ایران بتواند دانش فنی، سرمایه، فناوری، اکتشاف، فرآوری و سیاستگذاری را در کنار یکدیگر قرار دهد، میتواند جایگاه مؤثری در اقتصاد آینده جهان به دست آورد.
ارزش واقعی عناصر نادر خاکی صرفاً در استخراج آنها نیست، بلکه در فرآوری، تولید محصولات با ارزش افزوده بالا و حضور در زنجیره جهانی تأمین شکل میگیرد. به همین دلیل، حکمرانی مواد معدنی حیاتی به یکی از مهمترین الزامات توسعه بخش معدن تبدیل شده است.
از سوی دیگر، حکمرانی مواد معدنی حیاتی تنها به بخش معدن محدود نمیشود و ارتباط مستقیمی با سیاستهای صنعتی، انرژی، تجارت خارجی و توسعه فناوری دارد. هرچه هماهنگی میان این بخشها بیشتر باشد، امکان تبدیل ذخایر معدنی به ثروت پایدار و ایجاد اشتغال تخصصی نیز افزایش خواهد یافت. به همین دلیل، بسیاری از کارشناسان معتقدند که آینده اقتصادهای معدنی بر پایه مدیریت هوشمند منابع، سرمایهگذاری در فناوریهای فرآوری و حضور فعال در زنجیره جهانی تأمین شکل خواهد گرفت.
کارشناسان بر این باورند که استمرار برنامههای اکتشافی، حمایت از شرکتهای دانشبنیان، توسعه فناوریهای فرآوری و تکمیل زنجیره ارزش، میتواند زمینه را برای افزایش سهم بخش معدن در تولید ناخالص داخلی فراهم کند. در صورت تحقق این اهداف، حکمرانی مواد معدنی حیاتی نهتنها به توسعه صنعت معدن کمک خواهد کرد، بلکه میتواند به یکی از پیشرانهای رشد اقتصادی، توسعه صادرات غیرنفتی و افزایش رقابتپذیری ایران در بازارهای جهانی تبدیل شود.
جمعبندی
مجموعه اقداماتی که طی سالهای اخیر در حوزه مواد معدنی راهبردی انجام شده، نشان میدهد ایران در حال ورود به مرحلهای جدید از توسعه معدنی است. تدوین نقشه راه، توسعه فناوری، حمایت از شرکتهای دانشبنیان، اجرای پروژههای اکتشافی و راهاندازی واحدهای فرآوری، همگی اجزای یک راهبرد کلان برای حکمرانی مواد معدنی حیاتی هستند؛ راهبردی که میتواند جایگاه ایران را در اقتصاد آینده جهان تقویت کند.
سید عباس حسینی
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟