رشد اقتصاد دیجیتال در سال‌های اخیر به یکی از موضوعات مهم در مسیر توسعه اقتصادی تبدیل شده است. افزایش سهم فعالیت‌های دیجیتال از تولید ناخالص داخلی نشان می‌دهد فناوری دیگر صرفاً یک بخش محدود از اقتصاد نیست و می‌تواند بر عملکرد صنایع، خدمات، بانکداری، حمل‌ونقل و کسب‌وکارها اثر بگذارد.
به گزارش ثروت فردا، سهم اقتصاد دیجیتال از تولید ناخالص داخلی ایران در سال ۱۴۰۳ به ۷.۱۴ درصد رسیده است. این افزایش در شرایطی رخ داده که بسیاری از بخش‌های سنتی اقتصاد با محدودیت‌های مختلف در زمینه سرمایه‌گذاری، تجارت و زیرساخت روبه‌رو هستند.
موضوع مهم در ادامه این مسیر، تبدیل افزایش استفاده از فناوری به افزایش بهره‌وری است. اگر سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های ارتباطی، پردازشی و فناوری همراه با توسعه کسب‌وکارهای دیجیتال باشد، ظرفیت رشد اقتصاد دیجیتال می‌تواند فراتر از سهم مستقیم این بخش در حساب‌های ملی ظاهر شود.
آخرین موتور رشد؟
نیما نامداری، تحلیلگر اقتصاد دیجیتال: در اقتصادی که جنگ، تحریم، نااطمینانی و کاهش سرمایه‌گذاری، موتورهای سنتی رشد را یکی پس از دیگری تضعیف کرده‌اند، اقتصاد دیجیتال شاید مهمترین حوزه‌ای باشد که هنوز می‌تواند رشد اقتصادی قابل‌توجهی ایجاد کند. تازه‌ترین برآورد رسمی نشان می‌دهد سهم اقتصاد دیجیتال ایران در سال۱۴۰۳ به ۷.۱۴درصد تولید ناخالص داخلی رسیده است؛ عددی که از ظرفیتی حکایت می‌کند که در صورت سرمایه‌گذاری درست، می‌تواند نقشی مشابه سرمایه‌گذاری‌های هوش مصنوعی در رشد اخیر اقتصاد آمریکا ایفا کند.
بر اساس آماری که معاون وزیر ارتباطات با استناد به اندازه‌گیری‌های مرکز آمار و وزارت ارتباطات اعلام کرده، سهم اقتصاد دیجیتال از ۴.۴۹درصد در سال۱۴۰۰ به ۷.۱۴درصد در سال۱۴۰۳ رسیده است؛ یعنی طی سه‌سال ۲.۶۵واحد درصد و در مقیاس نسبی حدود ۵۹درصد افزایش یافته است.
البته این عدد «ارزش افزوده» اقتصاد دیجیتال است و نباید با حجم معاملات پلتفرم‌ها، فروش اینترنتی یا ارزش بازار شرکت‌های فناوری اشتباه گرفته شود. مقایسه با دیگر بخش‌های اقتصاد، اهمیت این تحول را روشن‌تر می‌کند. بر اساس گزارش بانک مرکزی، کل اقتصاد ایران در سال۱۴۰۳ به قیمت‌های ثابت سال۱۴۰۰ حدود ۳.۱درصد رشد کرد.
رشد کشاورزی ۳.۶درصد، نفت و گاز ۴.۶درصد، صنایع و معادن ۲.۴درصد و خدمات ۳.۳درصد بود. خدمات با سهم ۱.۶واحد درصدی، بیشترین نقش را در رشد اقتصادی آن سال داشت؛ صنایع و معادن ۰.۸واحد درصد و کشاورزی و نفت هرکدام ۰.۴واحد درصد در رشد ۳درصدی اقتصاد سهم داشتند.
این ارقام مستقیما با افزایش سهم اقتصاد دیجیتال قابل‌مقایسه نیستند؛ زیرا ارقام بخشی، نرخ رشد واقعی یک‌ساله‌اند، اما تغییر ۴.۴۹ به ۷.۱۴درصد، افزایش سهم اقتصاد دیجیتال طی سه سال را نشان می‌دهد. بااین‌حال، جهت حرکت کاملا معنادار است: در دوره‌ای که رشد سالانه بخش‌های اصلی اقتصاد عمدتا در محدوده ۲ تا ۵درصد باقی مانده، وزن اقتصاد دیجیتال در کل اقتصاد نزدیک به ۵۹درصد افزایش یافته است. به بیان دیگر، اقتصاد دیجیتال سریع‌تر از متوسط اقتصاد بزرگ شده و سهم بیشتری از کیک اقتصاد را به خود اختصاص داده است.
اقتصاد دیجیتال فقط مجموعه‌ای از استارت‌آپ‌ها نیست. این اقتصاد سه لایه دارد: هسته دیجیتال، شامل ارتباطات و فناوری اطلاعات؛ اقتصاد پلتفرمی، مانند تجارت الکترونیک، حمل‌ونقل و خدمات مالی آنلاین و دیجیتالی‌شدن صنایع سنتی. اهمیت لایه سوم از همه بیشتر است؛ زیرا فناوری می‌تواند بهره‌وری بانک، کارخانه، فروشگاه، حمل‌ونقل، کشاورزی و دولت را افزایش دهد. ترکیب رشد اقتصاد دیجیتال، در عین حال یک هشدار جدی دارد.
سهم هسته دیجیتال از تولید ناخالص داخلی از ۰.۷۹درصد در سال۱۴۰۰ به ۰.۷۴درصد در سال۱۴۰۳ کاهش یافته است. در نتیجه، سهم هسته از کل اقتصاد دیجیتال از حدود ۱۷.۶درصد به نزدیک ۱۰.۴درصد رسیده است. در مقابل، سهم دو لایه دیگر روی‌هم از ۳.۷درصد به حدود ۶.۴درصد افزایش یافته است؛ رشدی نسبی نزدیک به ۷۳درصد. به زبان ساده، مردم و کسب‌وکارها بسیار دیجیتالی‌تر شده‌اند، اما زیرساخت ارتباطی و ظرفیت تولید فناوری با همان سرعت توسعه پیدا نکرده است.
مرحله بعدی باید تبدیل «مصرف دیجیتال» به «بهره‌وری دیجیتال» باشد. ارزش واقعی فناوری زمانی ایجاد می‌شود که یک بانک فرآیند چند‌هفته‌ای اعتبارسنجی را به چند دقیقه کاهش دهد، کارخانه‌ای با تحلیل داده خرابی تجهیزات را پیش‌بینی کند یا پلتفرمی با همان منابع قبلی خدمات بیشتری ارائه دهد. بخش مهمی از این ارزش نیز در حساب‌های ملی در صنعت، بانکداری یا حمل‌ونقل ثبت می‌شود؛ بنابراین اثر واقعی اقتصاد دیجیتال از سهم مستقیم ۷.۱۴درصدی آن بزرگ‌تر است.
تجربه آمریکا اهمیت این موضوع را نشان می‌دهد. برخی برآوردهای تحلیلی درباره نیمه نخست سال۲۰۲۵ نشان می‌داد سرمایه‌گذاری در نرم‌افزار، تجهیزات پردازشی و مراکز داده حدود یک واحد درصد به رشد سالانه‌شده اقتصاد آمریکا افزوده است. این ارقام شاخص رسمی مستقلی برای «سهم هوش مصنوعی» نیستند؛ اما نشان می‌دهند حوزه‌ای نسبتا کوچک، اگر با موج سرمایه‌گذاری مواجه شود، می‌تواند بخش بزرگی از رشد اقتصاد را بسازد.
اگر اقتصاد دیجیتال ایران با سهم فعلی خود سالانه ۱۰درصد رشد واقعی کند، اثر مستقیم آن بر رشد کل اقتصاد حدود ۰.۷واحد درصد خواهد بود؛ بدون محاسبه افزایش بهره‌وری سایر صنایع. در شرایطی که جنگ به سرمایه‌گذاری، تجارت و زیرساخت‌ها آسیب زده و تحریم دسترسی به سرمایه و فناوری جهانی را محدود کرده است، شاید اقتصاد دیجیتال تنها حوزه‌ای باشد که بتواند با سرمایه‌گذاری نسبتا کمتر، رشدی سریع و فراگیر ایجاد کند.
سیاستگذار باید اقتصاد دیجیتال را بخشی از راهبرد رشد کشور بداند، نه صنعتی حاشیه‌ای. اینترنت پایدار و آزاد، توسعه زیرساخت ارتباطی و پردازشی، ثبات مقررات، دسترسی به سرمایه، حفظ نیروی متخصص و ارتباط با فناوری و بازارهای جهانی، پیش‌شرط‌های این رشد‌ند. مساله امروز ایران دیگر دیجیتالی‌کردن جامعه نیست؛ این تحول تا حد زیادی رخ داده است. مساله اصلی این است که آیا اجازه می‌دهیم از آن بهره‌وری و رشد اقتصادی ساخته شود یا یکی از آخرین ظرفیت‌های رشد کشور نیز به‌تدریج فرسوده خواهد شد.
رشد اقتصاد دیجیتال و ظرفیت اقتصاد ایران
به گزارش ثروت فردا، رشد اقتصاد دیجیتال تنها به افزایش تعداد کسب‌وکارهای اینترنتی محدود نمی‌شود. زمانی که فناوری در فرآیندهای تولید، خدمات و مدیریت وارد می‌شود، می‌تواند شیوه ایجاد ارزش اقتصادی را نیز تغییر دهد.
برای نمونه، دیجیتالی‌شدن خدمات مالی می‌تواند زمان انجام عملیات بانکی را کاهش دهد و استفاده از داده در صنایع می‌تواند به شناسایی سریع‌تر مشکلات تولید کمک کند. در بخش حمل‌ونقل نیز فناوری‌های دیجیتال امکان مدیریت بهتر مسیرها، کاهش زمان و استفاده بهینه‌تر از منابع را فراهم می‌کنند.
به همین دلیل، بررسی رشد اقتصاد دیجیتال باید علاوه بر سهم مستقیم این بخش، آثار آن بر سایر بخش‌های اقتصاد را نیز در نظر بگیرد.
زیرساخت؛ شرط تداوم رشد اقتصاد دیجیتال
تداوم رشد اقتصاد دیجیتال به زیرساخت مناسب وابسته است. شبکه ارتباطی پایدار، ظرفیت پردازشی، دسترسی کسب‌وکارها به خدمات ابری و امکان استفاده از فناوری‌های جدید، از جمله عواملی هستند که می‌توانند مسیر توسعه فعالیت‌های دیجیتال را تحت تأثیر قرار دهند.
در صورتی که مصرف خدمات دیجیتال سریع‌تر از توسعه زیرساخت رشد کند، ممکن است بخشی از ظرفیت اقتصادی این حوزه بالفعل نشود. بنابراین سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های ارتباطی و فناوری اطلاعات، در کنار توسعه کسب‌وکارهای دیجیتال اهمیت پیدا می‌کند.
نقش فناوری در افزایش بهره‌وری
یکی از مهمترین مسیرهای رشد اقتصاد دیجیتال، افزایش بهره‌وری در بخش‌های سنتی است. فناوری زمانی اثر گسترده‌تری بر اقتصاد خواهد داشت که از فضای شرکت‌های فناوری فراتر رود و در صنایع، بانک‌ها، خدمات عمومی، کشاورزی و سایر فعالیت‌ها مورد استفاده قرار گیرد.
استفاده از داده، هوش مصنوعی، سامانه‌های مدیریت و ابزارهای دیجیتال می‌تواند به کاهش هزینه، افزایش سرعت فرآیندها و تصمیم‌گیری دقیق‌تر کمک کند. در نتیجه، توسعه دیجیتال می‌تواند هم به صورت مستقیم و هم از مسیر افزایش بهره‌وری سایر بخش‌ها بر رشد اقتصادی اثر بگذارد.
چشم‌انداز رشد اقتصاد دیجیتال
آینده رشد اقتصاد دیجیتال به میزان سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های ارتباطی و فناوری وابسته است. توسعه اینترنت، مراکز داده، خدمات ابری و ابزارهای هوش مصنوعی می‌تواند زمینه افزایش بهره‌وری در بخش‌های مختلف اقتصاد را فراهم کند.
از سوی دیگر، رشد اقتصاد دیجیتال زمانی اثرگذاری بیشتری خواهد داشت که کسب‌وکارهای سنتی نیز بتوانند از ظرفیت فناوری استفاده کنند. دیجیتالی‌شدن فرآیندهای تولید، خدمات مالی، حمل‌ونقل و تجارت می‌تواند به کاهش هزینه‌ها و افزایش سرعت فعالیت‌های اقتصادی کمک کند.
در این میان، سیاست‌های حمایتی و ایجاد ثبات در فضای کسب‌وکار نیز برای تداوم رشد اقتصاد دیجیتال اهمیت دارد. دسترسی به سرمایه و نیروی متخصص، در کنار زیرساخت مناسب، می‌تواند ظرفیت‌های موجود را فعال‌تر کند.
در مجموع، تقویت زیرساخت و افزایش بهره‌وری می‌تواند مسیر رشد اقتصاد دیجیتال را در سال‌های آینده هموارتر کند و سهم فناوری را در فعالیت‌های اقتصادی افزایش دهد.
جمع‌بندی
داده‌های مطرح‌شده در این گزارش نشان می‌دهد سهم اقتصاد دیجیتال از تولید ناخالص داخلی افزایش یافته و رشد اقتصاد دیجیتال ظرفیت قابل توجهی برای توسعه فعالیت‌های مبتنی بر فناوری ایجاد کرده است.
با این حال، رشد اقتصاد دیجیتال تنها با افزایش مصرف خدمات آنلاین محقق نمی‌شود. توسعه زیرساخت، سرمایه‌گذاری، حفظ نیروی متخصص و استفاده از فناوری در صنایع سنتی، از عواملی هستند که می‌توانند این ظرفیت را به افزایش بهره‌وری و ارزش افزوده تبدیل کنند.
در نهایت، تداوم رشد اقتصاد دیجیتال به ایجاد بستر مناسب برای فعالیت کسب‌وکارهای فناور، توسعه زیرساخت‌های ارتباطی و افزایش استفاده مؤثر از فناوری در بخش‌های مختلف اقتصاد وابسته است.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟