دانشگاه‌های چین در سال‌های اخیر از یک بازیگر آموزشی و پژوهشی به یکی از پایه‌های اصلی توسعه فناوری این کشور تبدیل شده‌اند. براساس گزارش ثروت فردا، پژوهش تازه‌ای که نزدیک به ۱۴ میلیون ثبت اختراع چینی را بررسی کرده، نشان می‌دهد دانشگاه‌ها در برخی فناوری‌های راهبردی سهم بسیار قابل توجهی دارند.
این یافته اهمیت زیادی دارد؛ زیرا نشان می‌دهد مسیر پیشرفت فناوری چین فقط از شرکت‌های بزرگ فناوری عبور نمی‌کند و بخش مهمی از این روند در آزمایشگاه‌ها، مراکز تحقیقاتی و دانشگاه‌ها شکل می‌گیرد.
بر اساس پژوهش منتشرشده توسط تیمی از پژوهشگران وابسته به دانشگاه هاروارد، استنفورد و دیگر مراکز دانشگاهی، داده‌های مربوط به تقریباً ۱۴ میلیون ثبت اختراع داخلی چین بررسی شده است. این پژوهش بر فناوری‌هایی تمرکز دارد که از سوی وزارت دفاع آمریکا در زمره فناوری‌های حیاتی قرار گرفته‌اند.
نقش دانشگاه‌های چین در ثبت اختراعات
دانشگاه‌های چین در اکوسیستم نوآوری این کشور جایگاهی متفاوت از آن چیزی دارند که صرفاً با مشاهده عملکرد شرکت‌هایی مانند هواوی یا تنسنت می‌توان تصور کرد.
یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد نوآوری چین میان مجموعه‌ای متنوع از بازیگران توزیع شده است. در این میان، دانشگاه‌های چین در فناوری‌های حیاتی نقش برجسته‌ای دارند و سهم آنها از نقش دانشگاه‌ها در الگوی نوآوری آمریکا بیشتر گزارش شده است.
اهمیت این موضوع در آن است که دانشگاه صرفاً محل تولید مقاله علمی نیست. در مدل جدید اقتصاد فناوری، دانشگاه می‌تواند همزمان محل تربیت نیروی انسانی متخصص، انجام تحقیقات بنیادی، توسعه فناوری، ثبت اختراع و ایجاد مسیر برای تجاری‌سازی دستاوردهای علمی باشد.
از این منظر، گسترش فعالیت‌های پژوهشی دانشگاه‌های چین می‌تواند بخشی از توضیح درباره افزایش توان این کشور در حوزه‌هایی مانند هوش مصنوعی، رایانش پیشرفته، زیست‌فناوری و فناوری‌های فضایی باشد.
دانشگاه‌های چین در رقابت فناوری با آمریکا
رقابت فناوری چین و آمریکا در سال‌های اخیر از سطح شرکت‌های بزرگ فراتر رفته و به حوزه دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی نیز کشیده شده است.
یکی از نکات مهم پژوهش جدید این است که افزایش تعداد ثبت اختراع‌های چینی الزاماً به معنای کاهش کیفیت آنها نیست. پژوهشگران برای بررسی این موضوع از معیارهایی برای ارزیابی تازگی و اهمیت علمی اختراعات استفاده کرده‌اند و نتیجه گرفته‌اند که رشد تعداد اختراعات چین را نمی‌توان صرفاً با افت کیفیت توضیح داد.
در همین زمینه، آمارهای سازمان جهانی مالکیت فکری نیز نشان‌دهنده مقیاس بالای فعالیت ثبت اختراع در چین است. طبق داده‌های WIPO، دفتر مالکیت فکری چین در سال ۲۰۲۴ حدود ۱.۸ میلیون درخواست ثبت اختراع دریافت کرده که بیش از سه برابر تعداد درخواست‌های ثبت‌شده نزد اداره ثبت اختراع و علائم تجاری آمریکا بوده است.
البته تعداد ثبت اختراع به تنهایی معیار کاملی برای سنجش قدرت فناوری نیست؛ اما وقتی در کنار تولید علمی، سرمایه‌گذاری تحقیق و توسعه، نیروی انسانی متخصص و ارتباط میان دانشگاه و صنعت قرار می‌گیرد، تصویر جامع‌تری از ظرفیت نوآوری یک کشور ارائه می‌دهد.
دانشگاه ژجیانگ و جایگاه جدید در علم جهان
یکی از نمونه‌های قابل توجه در روند رشد علمی چین، دانشگاه ژجیانگ است. در رتبه‌بندی Nature Index Research Leaders ۲۰۲۶، دانشگاه ژجیانگ در میان مؤسسات دانشگاهی جایگاه نخست را به دست آورده و هاروارد در رتبه دوم قرار گرفته است.
داده‌های رسمی Nature Index نشان می‌دهد رتبه‌بندی سال ۲۰۲۶ بر اساس خروجی پژوهشی مؤسسات در سال ۲۰۲۵ تهیه شده است. در رتبه‌بندی کلی مؤسسات نیز آکادمی علوم چین در جایگاه نخست، دانشگاه ژجیانگ در جایگاه دوم و هاروارد در جایگاه سوم قرار گرفته‌اند.
این تغییر جایگاه، اهمیت دانشگاه‌های چین را در ساختار علمی جهان بیشتر کرده است. همچنین در برخی حوزه‌های علمی و فناوری، تعداد زیادی از مؤسسات چینی در میان رتبه‌های بالای Nature Index قرار گرفته‌اند.
چرا دانشگاه‌های چین برای آینده فناوری مهم هستند؟
اهمیت دانشگاه‌های چین فقط به تعداد ثبت اختراع یا رتبه‌بندی‌های علمی محدود نمی‌شود. دانشگاه‌ها در یک اکوسیستم بزرگ‌تر فعالیت می‌کنند که شامل شرکت‌های فناوری، مراکز تحقیقاتی، سرمایه‌گذاری، دولت و نیروی انسانی متخصص است.
این مدل می‌تواند فاصله میان تحقیقات دانشگاهی و توسعه محصولات فناوری را کاهش دهد. زمانی که یک پژوهش علمی بتواند به ثبت اختراع، ایجاد شرکت، توسعه محصول یا همکاری صنعتی منجر شود، دانشگاه از یک مرکز صرفاً آموزشی به بخشی از زنجیره تولید فناوری تبدیل می‌شود.
دانشگاه ژجیانگ نمونه‌ای از این ساختار است. این دانشگاه علاوه بر فعالیت‌های آموزشی، شبکه گسترده‌ای از مراکز و آزمایشگاه‌های تحقیقاتی دارد. برای نمونه، پردیس بین‌المللی دانشگاه ژجیانگ از چندین مرکز تحقیقاتی و ده‌ها آزمایشگاه علمی و آموزشی پشتیبانی می‌کند.
در حوزه هوش مصنوعی و علوم رایانه نیز دانشگاه‌های چین در حال توسعه زیرساخت‌های پژوهشی و آموزشی هستند. دانشگاه ژجیانگ، برای مثال، دارای مراکز تحقیقاتی فعال در حوزه‌هایی مانند محاسبات هوشمند، امنیت سایبری، سیستم‌های نرم‌افزاری و مدل‌های بزرگ هوش مصنوعی است.
از سوی دیگر، رشد صنعت هوش مصنوعی چین و ظهور شرکت‌هایی مانند DeepSeek نشان داده است که ارتباط میان دانشگاه، نیروی انسانی متخصص و صنعت می‌تواند به ظهور بازیگران جدید در فناوری منجر شود.
بنابراین، اگر روند فعلی ادامه پیدا کند، دانشگاه‌های چین می‌توانند در سال‌های آینده نقش پررنگ‌تری در تعیین مسیر فناوری‌های راهبردی جهان داشته باشند.
دانشگاه‌های چین؛ موتور پنهان جهش فناوری
وقتی نام پیشرفت فناوری چین به میان می‌آید، معمولا ذهن‌ها به سمت شرکت‌هایی مانند هواوی، تنسنت و در سال‌های اخیر دیپ‌سیک می‌رود؛ غول‌هایی که در حوزه‌هایی مانند هوش مصنوعی، مخابرات و فناوری‌های پیشرفته، رقبای آمریکایی را به چالش کشیده‌اند؛ اما یک پژوهش گسترده جدید نشان می‌دهد پشت این موفقیت‌ها، شبکه‌ای بسیار بزرگ‌تر و کمتر دیده‌شده قرار دارد: دانشگاه‌های چین.
مطالعه‌ای از سوی دفتر ملی پژوهش اقتصادی آمریکا (NBER) که نزدیک به ۱۴ میلیون ثبت اختراع چینی را بررسی کرده، تصویری متفاوت از موتور نوآوری این کشور ارائه می‌دهد. بر اساس یافته‌های این پژوهش، دانشگاه‌های چین بیش از یک‌چهارم اختراعات ثبت‌شده در ۱۴ حوزه فناوری حیاتی را به خود اختصاص داده‌اند؛ حوزه‌هایی که پنتاگون آنها را برای آینده رقابت راهبردی تعیین‌کننده می‌داند، از هوش مصنوعی و رایانش پیشرفته گرفته تا فناوری فضایی، هایپرسونیک و زیست‌فناوری.
این سهم در آمریکا تنها ۳.۳ درصد است؛ یعنی حضور دانشگاه‌ها در تولید فناوری‌های حیاتی در چین حدود هشت برابر بیشتر از آمریکا برآورد شده است. نکته مهم‌تر اینکه شرکت‌های دولتی و خود دولت چین روی‌هم‌رفته تنها حدود ۴ درصد از این اختراعات را تولید کرده‌اند. به بیان دیگر، برخلاف تصویری که ممکن است از یک اقتصاد کاملا دولتی در ذهن شکل بگیرد، بخش قابل توجهی از نوآوری چین از دل محیط‌های دانشگاهی بیرون می‌آید.
جاش لرنر، استاد دانشکده کسب‌وکار هاروارد و یکی از نویسندگان این پژوهش، می‌گوید تیم تحقیقاتی ابتدا انتظار داشت شرکت‌های بزرگی مانند هواوی و تنسنت نقش اصلی را در ثبت اختراعات فناوری‌های پیشرفته چین داشته باشند؛ درست مانند نقش شرکت‌هایی همچون IBM و سامسونگ. اما داده‌ها داستان دیگری را نشان دادند: نوآوری چین بسیار پراکنده‌تر و متنوع‌تر است و دانشگاه‌ها در فناوری‌های حیاتی، حضور بسیار پررنگ‌تری دارند.
این اتفاق در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که شکاف فناوری میان چین و آمریکا در حال کاهش است. ظهور DeepSeek نمونه‌ای از همین تغییر محسوب می‌شود؛ مدلی که نشان داد یک شرکت چینی می‌تواند با هزینه‌ای بسیار کمتر، در برخی حوزه‌ها به سطح مدل‌های پیشرفته آمریکایی نزدیک شود.
اما داستان فقط به تعداد ثبت اختراع‌ها محدود نمی‌شود. پژوهشگران با استفاده از چهار معیار برای سنجش میزان تازگی و اهمیت علمی اختراعات، به این نتیجه رسیدند که افزایش چشمگیر تعداد ثبت اختراع‌های چین لزوما به معنای افت کیفیت نبوده است. در برخی حوزه‌ها، اختراعات چینی نه‌تنها به نمونه‌های آمریکایی نزدیک شده‌اند، بلکه از آنها نیز عبور کرده‌اند.
نشانه‌های این تغییر را حتی می‌توان در رتبه‌بندی‌های علمی جهان دید. در ماه ژوئن، دانشگاه ژجیانگ، که «لیانگ ونفنگ»، بنیانگذار دیپ‌سیک، از دانش‌آموختگان آن است، در رتبه‌بندی Nature Index Research Leaders در صدر موسسات دانشگاهی قرار گرفت و هاروارد به رتبه دوم رفت. با احتساب آکادمی علوم چین، هاروارد حتی سوم شد. اکنون ۹ مورد از ۱۰ موسسه دانشگاهی برتر جهان در این رتبه‌بندی چینی هستند؛ در حالی که پنج سال قبل، ۸ مورد از ۱۰ موسسه برتر آمریکایی بودند.
این روند در حالی رخ می‌دهد که آمریکا همزمان با کاهش بخشی از بودجه فدرال تحقیقات علمی و محدودیت‌های جدید در دانشگاه‌ها مواجه شده است. جاش لرنر هشدار می‌دهد آثار چنین تغییراتی ممکن است امروز دیده نشود و سال‌ها یا حتی دهه‌ها بعد خود را نشان دهد؛ چراکه چرخه تبدیل سرمایه‌گذاری پژوهشی به فناوری و محصول، فرایندی بلندمدت است.
در نهایت براساس گزارش ایسنا و به نقل از Fortune، رقابت فناوری چین و آمریکا دیگر صرفا نبرد چند شرکت بزرگ نیست. چین شبکه‌ای گسترده از دانشگاه‌ها، پژوهشگران، شرکت‌ها، تامین‌کنندگان و نهادهای دولتی ساخته است که در آن دانشگاه‌ها به یکی از موتورهای اصلی تولید دانش و فناوری تبدیل شده‌اند.
جمع‌بندی
آنچه از این پژوهش و داده‌های جدید می‌توان برداشت کرد، تغییر تدریجی مرکز ثقل نوآوری در چین و نقش پررنگ‌تر دانشگاه‌های چین در توسعه فناوری‌های پیشرفته است. دانشگاه‌های چین دیگر تنها نقش تولید نیروی متخصص را ایفا نمی‌کنند و در بخش‌هایی از فناوری‌های راهبردی به بازیگران مستقیم نوآوری تبدیل شده‌اند.
از سوی دیگر، آمارهای WIPO نشان می‌دهد چین از نظر حجم فعالیت‌های ثبت اختراع نیز جایگاه بسیار قدرتمندی دارد و رشد فعالیت‌های پژوهشی و فناوری، ارتباط میان دانشگاه و صنعت را در این کشور تقویت کرده است. افزایش حضور دانشگاه‌های چین در رتبه‌بندی‌های علمی جهان نیز نشانه‌ای از تقویت زیرساخت‌های علمی و پژوهشی این کشور محسوب می‌شود.
این روند به این معنا نیست که رقابت فناوری میان چین و آمریکا پایان یافته یا چین در همه فناوری‌ها برتری قطعی دارد؛ اما مجموعه این شاخص‌ها نشان می‌دهد رقابت آینده بیش از گذشته به کیفیت دانشگاه‌ها، ظرفیت پژوهشی، سرمایه‌گذاری در تحقیق و توسعه و توانایی تبدیل دانش به فناوری وابسته خواهد بود.
در این میان، تداوم سرمایه‌گذاری علمی و پژوهشی می‌تواند جایگاه دانشگاه‌های چین را در زنجیره جهانی تولید دانش و فناوری بیش از گذشته تقویت کند و نقش آنها را در حوزه‌هایی مانند هوش مصنوعی، رایانش پیشرفته، زیست‌فناوری و فناوری‌های فضایی افزایش دهد.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟